Kitap-lık’ın 61. sayısında Fransız şair Robert Desnos’un George Messo çevirisiyle “Son Şiir” başlıklı bir şiiri yayımlandı. Bu şiir uzun bir süre, 1944’te Gestapo tarafından tutuklanan, önce Buchenwald toplama kampına, oradan da Terezin (Theresienstadt) toplama kampına götürülen ve burada 8 Haziran 1945 sabahı ölen Desnos’un yazdığı son şiir olarak bilindi.
Şairin trajik ölümü, sürgün ve kamp yaşamındaki acıklı serüveni bu “son şiir”in “son şiir” olmadığını kanıtlama çabalarına karşın bir “efsane şiir” durumuna gelmesine yardımcı oldu. Birçok edebiyat tarihinde, şiir seçkisinde, dahası Desnos üzerine yazılan kitaplarda Desnos’un “son şiiri” olarak yer aldı1; Francis Poulenc tarafından bestelendi. Ancak, Adolf Kroupa’nın çalışmaları sonunda bu şiirin Desnos’un “son şiiri” olmadığı ortaya çıkarılabildi.
Kroupa bu alandaki çalışmalarını ve elde ettiği sonucu 19 Ağustos 1970 tarihli Les Lettres françaises dergisinde yayımladı. Söz konusu yazıdan öğrendiğimize göre Desnos’un “son şiiri”nin serüveni şöyle: “Son Şiir” yanılgısı Desnos’un bir şiirinin Çekçe çevirisinden ve şairin, Prag’da yayımlanan bir gazetede yer alan ölüm haberinden kaynaklanmaktadır. Kroupa’nın bu konudaki ilk yazısı 1960’ta Les Lettres françaises dergisinde yayımlanıyor. Yazar Desnos’un “son şiiri efsanesi”nin bir çeviri yanlışı yüzünden ortaya çıktığını ileri sürüyor. Kroupa’nın açıklamalarına katılan iki Desnos uzmanı da var: Marie-Claire Dumas ve Pierre Lartigue. Ama “son şiir” yine de varlığını sürdürüyor. Bu arada Kroupa’nın iddiasını destekleyen bir yazı da 1965’te Nouvelles Littéraires dergisinde yayımlanıyor. Edith Mora dergideki yazısında “Son Şiir”in Desnos’un “Gizemli Kadına” adlı şiirlerindeki bir şiirin Çekçe çevirisi olduğunu belirtiyor.
Kroupa, kesin bir sonuca varmak için yine de çalışmalarını sürdürüyor; iddiasını kanıtlamak için gerilere gidiyor ve belgelere başvuruyor. Desnos’un 1926’da yayımlanan “À La Mystérieuse” (Gizemli Kadına) adlı şiirlerindeki “Poèmes à la mystérieuse” (Gizemli Kadına Şiirler) ya da sonraki basımlarda “J’ai tant rêvé de toi” (Seni öylesine düşledim) adıyla yayımlanan şiiri şair Jurdrish Horejsi tarafından Çekçeye çevrilerek 1931 yılında Çekoslovakya’da, Kvart dergisinde yayımlanmıştır. Kroupa bu çevirinin oldukça serbest bir çeviri olduğuna ve bazı dizelerinin atlandığına, böylece şiirin başkalaştığına ve yanılgının buradan kaynaklanabileceğine dikkati çekiyor.
Söz konusu çeviri, Desnos’un ölüm haberini veren ve Prag’da yayımlanan Svobodne noviny (Özgür Gazete) adlı gazetedeki haberin sonunda yer alıyor (31 Temmuz 1945). Bu haberin Fransızca çevirisi 11 Ağustos 1945 tarihli Les Lettres françaises dergisinde yayımlanıyor. Karşılıklı yapılan çeviri yanlışlıkları sonucu ortaya “Son Şiir” çıkıyor. Svobodne noviny’nin yazarı Ladislav Maetika da çevirideki yanlışlara dikkati çekerek daha sonra “Desnos’un Yazmadığı Şiir” başlığıyla bir yazı yayımlıyor. Yazısında bir İsviçre dergisinde Fransızcadan Çekçeye, Çekçeden tekrar Fransızcaya çevrilen bu şiirin “Desnos’un Son Şiiri” diye yayımlandığından da söz ediyor.
Desnos uzmanı İtalyan Graziella Balbini de Kroupa’ya yazdığı mektupta ilk elden bir belgeyle aydınlatıcı bilgiler veriyor (1965). Balbini, Desnos’un son günlerinde yanında bulunan, daha doğrusu başucundan ayrılmayan, tıp öğrencisi ve şiirsever bir Çek genci olan Josef Stuna ile Rus hemşire Alena Tesarova’dan söz ediyor. Josef Stuna’nın tanıklığına göre Desnos öldüğünde üstünden gözlüklerinden başka hiçbir kişisel eşya çıkmamıştır. Tesarova da bu tanıklığı doğrulamaktadır2. İşin ilginç yanı, Desnos’un “Son Şiiri” diye Çekçeden Fransızcaya çevrilen şiirinin Çekoslovakya’da yayımlanan Lidova-Kultura (Halk Kültürü) adlı derginin 8 Eylül 1945 tarihli sayısında Fransızcadan Çekçeye çevrilerek yayımlandığından söz ediyor Josef Stuna! Bütün bunlardan da anlaşılacağı gibi bir çeviri karmaşası sonunda Desnos’un eski şiirlerinden biri “Son Şiiri” sanılmıştır.
Ülkemizde de “Son Şiir” George Messo’nun çevirisinden önce, saptayabildiğimiz kadarıyla, M. Akil Aksan tarafından “Seni öylesine düşledim ki”3 başlığıyla ve Hilmi Yavuz tarafından “Son Şiir” başlığıyla çevrilmiştir4. Çekçe çevirisi “Son Şiir” yanılgısına yol açan şiir de, yine saptayabildiğimiz kadarıyla Sabri Altınel tarafından “Gizlerle Dolu Kadına Şiirler”5 ve tarafımızdan “Seni Öylesine Düşledim”6 başlıklarıyla dilimize çevrilmiştir.

1— Robert Desnos (P. Berger), Poètes d’aujorud’hui, Editions Pierre Seghers, Paris, 1949.
2— Robert Desnos / Bütün Şiirlerinden Seçmeler (E. Canberk), Kavram Yayınları, İstanbul, 1994.
3— Çağdaş Fransız Şiiri (Haz. A. Necdet), Yeditepe Yayınları, İstanbul, 1959.
4— Cep Dergisi, sayı: 20, 1 Haziran 1968.
5— Gerçeküstücülük (Örnekler) (Haz. S. Hilâv, E. Ertem, S. Maden), de Yayınevi, İstanbul, 1962.
6— Sevda Türküleri (Türkçesi: E. Canberk), Yeni Türkü Şiir Yayınları, İstanbul, 1982.