Sanat Dünyamız’ın geçen sayısında yayımladığı “Picasso Tiyatroda” başlıklı yazımın başında 2005 yılının Türkiye’de “Picasso Yılı”, 2006 yılının ise “Mozart Yılı” sayılabileceğini belirtmiştim. Bu nedenle bu yazımın konusu Mozart oldu. Mozart’ın Türk balesi üzerine geçen yıllarda birkaç yazı yazmıştım. Ayrıca 1999 yılında yayımlanan Tiyatro, Bale ve Opera Sahnelerinde Kanunî Süleyman İmgesi adlı kitabımda Mozart’ın Zaïde operası ile Mozart’ın koreograf Noverre ile yarattığı Le Gelosie del Seraglio adlı balesine yer vermiştim. Bu yazıda ise öteki yazdıklarımda bulunmayan bilgilere yer verdiğim gibi, sekiz yapraktan oluşan Mozart’ın müziğinin yazmasının tamamını da koydum. Şimdiye kadar basılmamış olan bu yazma belki de ilk kez bu yazıda baskı olarak çoğaltılmış oldu.
Önce Noverre’i ve Noverre’in Mozart ile ilişkisini anlatacağım. Jean-Georges Noverre, 29 Nisan 1827’de Paris’te doğdu (29 Nisan, Dünya Dans Günü olarak seçilmiştir), 1810’da St. Germain-en-Laye’de öldü.
Noverre’in “Modern bale sanatının babası” olarak anılmasının en önemli nedeni, baleyi tiyatrolaştırmış olmasıdır ki buna ballet d’action ya da dramatik bale denmektedir. Noverre yüz elli bale yaratmış: bunlardan yüz yirmi beşinin adını ve künyesini biliyorum. Bir bölümü farklı tiyatro ve kentlerde oynandığında bestecisi, dansçıları, dekor ve kostüm tasarımcısı değişmiş, bale de ilk sunuluşundan farklı olmuştur; ancak Noverre’in en önemli eseri dans ve bale sanatı üzerine mektupları olmuştur: Lettres sur la Danse et sur les Ballets. Kitabın ilk baskısı 1760’ta Lyon’da yapılmıştı. Bu baskıda on beş mektuba yer verilmiş, sonra da sayıları otuz beşe yükseltilmiştir. Sonuçta, 1807’de Noverre kitabın adını değiştirmiş, genişleterek iki cilt halinde yayımlamıştır: Lettres sur les Arts Imitateurs en général et sur la Danse en Particulier.
Dans ve bale sanatının estetik ve tekniği üzerine temel bir kitap olan ve pek çok dile çevrilerek, Paris ve Lyon dışında Viyana, Londra ve St. Petersburg’da da yayımlanan bu kitapta, konumuz olan Saray Kıskançlıkları balesinin librettosu ayrıntılı olarak verilmiştir (Bu kitabın Türkçeye kazandırılması çok iyi olur, çünkü son yıllarda bizde dans ve bale sanatında büyük gelişmeler oldu. Ayrıca bu kitap yalnız dans ve bale dünyası için değil, tüm sanatlar için bir kılavuz kitap değerindedir).
Noverre on altı yaşında Kral XV. Louis’nin huzurunda dans etmiş, Prusya Kralı II. Frederik (Büyük) onu Berlin’e, Mektuplar kitabının baskısını ithaf ettiği Würtemberg Dükü de Stuttgart’a çağırmıştır. St. Petersburg’da baleler yaratmış, Londra’da ünlü İngiliz aktörü David Garrick ile işbirliği yapmıştır. Viyana’da öğrencilerinden biri daha sonra Fransız kraliçesi olacak Marie Antoinette’dir. Voltaire, Noverre’e büyük hayranlık duymuş, yaşlılığı dolayısıyla ziyaretine gelemediği için yazdığı mektupta kendisinden özür dilemiştir. Voltaire gibi D’Alembert ve Diderot da Noverre’in dans ve bale estetiğini benimsemişlerdir.
|